ترجمه و شرح بدر الطالع شرح جمع الجوامع

کتاب «ترجمه و شرح البدر الطّالع  شرح جمع الجوامع» تألیف جلال الدین ابی عبداللّه محمد بن أحمد المَحَلیّ الشّافعی به زبان عربی است که توسط  دکتر جلال جلالی زاده و  دکتر محمد علی خالدیان به زبان فارسی در دو جلد  ترجمه و شرح گردید و توسط نشر احسان به زیور طبع آراسته گشت.

در روزگار غربت اسلام و هجمه ی مخالفان و تحریک شبهه انگیزان، علومی می تواند افکار را قانع و دل ها را راضی نگه دارند که خود بر مبنای استدلال و حجت بنا نهاده شده و معیار  صحت و سقم دیدگاه ها و مذاهب باشد. بدون شک علم اصول فقه یکی از علوم و ابزاری است که باب ورود به فقه و فهم احکام دینی است و هیچ مسلمانی بی نیاز از آن نیست.

علامه تقی الدین سُبکی فرموده اند: « اگر بگویی اصول فقه فربه شده و مجموعه ی پراکنده از نحو، کلام، لغت، و حدیث است و نیازی به این علم نمی باشد و اجماع و قیاس هم جزء اصول دین است، پس فایده ی اصول فقه بسیار ناچیز است» در پاسخ باید گفت :« چنین نیست، اصولیان به سبب تبحر در کلام عرب به مقاصدی دست یافته اند که نحویان و لغویان به آنها نرسیده اند. کتاب های لغت، الفاظ و معانی ظاهری را منضبط نموده، اما به معانی دقیق که نیاز به نظر اصولی و استقرای زائد بر استقرای لغوی دارد نپرداخته اند. مانند دلالت صیغه ی «إفعل» بر وجوب و «لاتفعل» برتحریم و «کل» و اخوات آن بر عام، که اگر کتاب های لغت را بررسی نمایی معانی و مفاهیمی را که اصولیان به آنها دست یافته اند نمی یابی».

اگر کسی بپرسد: در زمان صحابه و تابعین و ائمه ی مذاهب، علم اصول وجود نداشت و شافعی اولین کسی بود که آن را تألیف نمود، چگونه آشنایی با علم أصول شرط اجتهاد است؟  در پاسخ گفته می شود: صحابه و تابعین به طور فطری و طبیعی آگاه به قواعد اصولی و نحوی بودند، اما آیندگان دچار لحن و خطا شدند و نیاز به قواعد اصولی و نحوی پیدا شد.

هنگامی که دوره ی سلف سپری شد و صدر اول سپری گشت و علوم به فنون تبدیل شدند، فقها و مجتهدان به کسب این قوانین و قواعد برای استفاده ی احکام از ادله نیازمند شدند و آنها را در علم مستقلی به نام اصول فقه نوشتند. نخستین کسی که نوشتن  علم اصول فقه را آغاز نمود امام محمد بن ادریس شافعی بود. عاملی که شافعی را وادار به تدوین قواعد این علم کرد، پیدایش اختلافات در باره ی فقه و سنن و احادیث بود. عده ای در ثبوت آن ها شک داشتند و آن ها را انکار می کردند و برخی تنها احادیثی را می پذیرفتند که مبیّن آیات قرآنی بودند، برخی احادیث آحاد را رد می کردند، عده ای شهرت را شرط قرار می دادند و برخی عدم مخالفت با اهل مدینه را شرط می دانستند، گروه دیگری درباره ی قیاس، استحسان، اجماع و مدلول صیغه های امر و نهی و فهم مقاصد شریعت اختلاف داشتند، همه ی این عوامل موجب شدند تا امام شافعی روش خود را در فقه و استنباط و بنای مذهبش بر قواعد ثابت و واضح بیان نماید تا هرکس آن را می پسندد در إفتا و قضیه به کار گیرد. امام شافعی این قواعد را در کتاب  «الرساله» بر شاگردان ربیع بن سلیمان مرادی املاء کرده که در حقیقت اولین کتاب اصولی است و شامل مهم ترین مسائل و قواعد اصولی است.

شافعی به حق شایستگی این جایگاه را داشت که اولین کسی باشد که ضوابط استنباط را تدوین نماید، چون از عالمان مسلط به زبان عربی و زبان شناس بود و در علم حدیث از صاحبنظران و در علم فقه از غواصان دریای فقه و آگاه از اختلافات فقهای پیش از خود بود و با تمام وجود در پی شناساندن اسباب اختلافات فقهی بود و بدین سبب توانست موازین و معیارهایی را استنباط نماید که آرای گذشتگان را بسنجد و مبنای  استنباط آیندگان باشد.

او به سبب انتقال و اقامت در مکه، مدینه، بغداد و قاهره، جامع آرای  فقها و علمای قبل از خود بود و به خوبی روش مجتهدان را در استنباط احکام شناخت و آنها را با هم تلفیق و اجزای این علم را به هم مرتبط کرد.

پس از شافعی دو دیدگاه در بین اصولیان پدید آمد:

1-     برخی  به شرح و تفصیل دیدگاه های شافعی پرداختند.

2-     برخی دیگر در پاره ای از مسائل با او مخالفت کردند و بعضی از قواعد را افزودند که می توان به حنفیه اشاره کرد که عرف و استحسان را اضافه کردند و مالکیه اجماع اهل مدینه و مصالح مرسله را ملحق نمودند.

فقهای شافعی به شرح و تبیین و توضیح اصول امامشان پرداختند و در میان علمای دیگر مذاهب در نگاشتن کتاب های  اصولی گوی سبقت را ربودند.

با وجود تحمیل سدّ باب اجتهاد، اما علم اصول همچنان به راه خود ادامه داد و اصول فقه به صورت یک ممارست و تمرین فقهی  و روش  فکری درآمد و علمای هر مذهبی با تعمق و غور در اصول فقه به تأیید مذهب خود پرداختند. در عصر تقلید و انحطاط، اصول فقه ارزش و اهمیت خود را از دست نداد و به عنوان مقیاس و معیاری برای سنجش آرا و دیدگاه ها درآمد.

پس از تثبیت مذاهب، دو دیدگاه در اصول فقه پدید آمد، اول: دیدگاه نظری که متأثر از احکام فقهی نبود و معیارها  و قواعد را بدون تطبیق و یا تأیید و نقض مذهبی بیان می کرد.

دوم: دیدگاهی که متأثر از احکام فرعی است و در خدمت احکام فرعی  و سالم ماندن  اجتهاد است، در این دیدگاه علمای این مذهب تلاش می کنند که صحت احکام فقهی را تأیید کنند و قواعدی که مذهبشان را تأیید نماید ذکر نمایند. به عنوان مثال دلالت عام را قطعی می دانند و با اخبار آحاد که ظنی هستند مخالفت می نمایند.

کتاب جمع الجوامع یکی از کتاب های اصولی مهم است که از زمان تألیف تاکنون از سوی اصولیان و عالمان بزرگ اهتمام و عنایت زیادی نسبت به آن صورت گرفته است. جمع الجوامع  جامع ترین مختصر اصولی است که بیشترین مسائل اصولی را در بر گرفته است و متن  این کتاب چکیده ی صد متن اصولی همراه با دو شرح سُبکی بر مختصر ابن حاجب و منهاج بیضاوی می باشد.

جمع الجوامع کتاب مختصر و آسانی است که متخصصین بدون شرح آن را می فهمد و غیر متخصص نیز اکثر مسائل آن را درک می نماید. یکی از منابع قواعد اصولی و مراجع معتبری است که خواننده را با مهمات مسائل اصولی آشنا می سازد.

از امتیازات کتاب جمع الجوامع می توان به موارد زیر اشاره نمود:

1-     کتاب مختصر، جامع و دقیقی که آرای اصولیان را به طور اختصار گردآوری نموده است.

2-     امکان حفظ نمودن آن

3-     عبارات دقیق و تألیف نیکو

4-     فارغ از اختلافات و جدال های منطقی گذشتگان، مصنف، دیدگاه خود را با گفتن: « المختار، الحق، الأصح یا صحیح» بیان می نماید مانند«والأصح أن المباح لیس بجنس الواجب»

5-     دوری از مناظرات و مجادلات در مسائل اصولی

6-     جامع روش دو مکتب متکلمان و فقیهان

کتاب جمع الجوامع یکی از کتب پنجگانه ی اصول فقه است که مورد اهتمام و توجه اصولیان برجسته قرار گرفته است که بارها آن را شرح و اختصار نموده و آن را به نظم درآورده اند.

مترجمین و شارحان در حد توان تلاش نموده اند تا با مشخص کردن صاحبان آراء و دیدگاه های مختلف و ذکر مثال ها و شواهد  مختلف از غلظت دشواری و سختی جملات و عبارات کاسته گردد تا  مدرس و متعلم بتوانند با مطالعه ی این کتاب در فهم دیگر متون اصولی با شوق بیشتری همت گمارند و علما و طلاب به سبب اغماض و پیچیدگی عبارات آن دچار دلزدگی و دلسردی نشوند و باید یادآورشد در چند مورد از مسائل پیچیده این کتاب از مدرس بزرگوار ملا محمود نگل استفاده کرده ایم و از ایشان نیز کمال تشکر را داریم.