فقه دولت در اسلام (نگرشی انتقادی)

این اثر دربردارنده‌ی آرای پژوهشگرانِ نام‌آشنای حوزه‌ی مطالعات اسلامی و علوم انسانی؛ از جمله «معتز الخطیب» (پژوهشگر سوری)، «حسن اقدیم» (پژوهشگر مراکشی)، «ایمن قاسم رفاعی»، «عبدالجبار رفاعی»، «نادر کاظم»، «جادالله الجباعی» و «عزیز العظمه» است که در قالب مجموعه‌ای واحد، به واکاوی نسبت میان شریعت، دولت و سیاست در دنیای معاصر پرداخته‌اند.

کتاب «فقه دولت در اسلام»، با هدف بازخوانی نسبت میان آموزه‌های دینی و نظام سیاسی تألیف شده و در جست‌وجوی پاسخ به پرسش‌های بنیادین در حوزه‌ی اندیشه‌ی سیاسی اسلام است. این اثر می‌کوشد با تکیه بر متون کلاسیک و تحلیل‌های معاصر، جایگاه «دولت» را در ساختار فقهی و اخلاقی اسلام تبیین کند. نویسندگان در این پژوهش با رویکردی انتقادی، مفاهیم کلیدیِ «میانه‌روی» (وَسَطِيَّة)، «سیاست شرعی»، «اسلام سیاسی»، «دین ایدئولوژیک» و «سکولاریسم» را در کانون توجه قرار داده و آن‌ها را به‌مثابه‌ی چارچوب‌هایی برای تحقق عدالت و خیر عمومی واکاوی کرده‌اند.

در پیشگفتار این کتاب، ضمن تأکید بر جایگاه ممتاز مفهوم «میانه‌روی» در اندیشه‌ی اسلامی، تصریح شده است که اسلام از منظر قرآن و سنت، نظام سیاسی را بخشی از حوزه‌ی عملی شریعت می‌داند که بر اصولِ «حکمرانیِ عدالت‌محور» و «مسئولیت‌پذیر» بنا شده است. این اثر همچنین دولت در اسلام را نه یک نهاد انتزاعی، بلکه «سازوکاری مشروع» برای تحقق مقاصد پنج‌گانه‌ی شریعت (حفظ دین، جان، عقل، نسل و آبرو) می‌داند.

از دیگر سرفصل‌های مهم این پژوهش، بررسی تحلیلیِ پدیده‌ی «اسلام سیاسی» و گذار آن از مفاهیم سنتی به بازنمایی‌های مدرن است. نویسندگان در این بخش، ضمن نقد نگاه‌های تقلیل‌گرایانه، اسلام سیاسی را پدیده‌ای چندوجهی معرفی می‌کنند که در واکنش به بحران‌های مدرنیته و استعمار شکل گرفته و نیازمند خوانشی چندلایه است. همچنین، موضوع «سکولاریسم» در این کتاب، نه به‌عنوان پدیده‌ای تک‌بعدی، بلکه به‌مثابه‌ی مفهومی تاریخی بررسی شده است که با مسائلی نظیر آزادی‌های دینی، حقوق شهروندی و تعامل در جوامع چندفرهنگی پیوندی وثیق دارد.

«فقه دولت در اسلام» برای آن‌دسته از مخاطبانی که در پی درکی عمیق‌تر از «امر سیاسی» در جهان اسلام‌اند، اثری است که می‌کوشد میان «فقه کهن» و «پرسش‌های نو» پل بزند؛ تلاشی که نه برای سلطه‌ی دین بر سیاست و نه برای حذف دین از عرصه‌ی عمومی، بلکه برای تحقّق «عدالت و خیر عمومی» صورت‌بندی شده است. این اثر، دعوتی است به تأمّلی دوباره؛ فراخوانی برای بازشناسیِ ظرفیت‌های تمدّنی اسلام در مواجهه با چالش‌های معاصر حکمرانی، در زمانی که جهان بیش از هر زمان دیگری، نیازمند «خِرد میانه‌رو» و «نگاه عدالت‌محور» است.