تاریخ هورامان

کتاب «تاریخ هورامان» بر اساس نسخه های گزارش تاریخ هورامان ملا عبداللّه هورامی متخلص به شیدا، با تدوین و گردآوری مظفر بهمن بیگ سلطانی هورامی و با مقدمه، تصحیح و تعلیقات دکتر نادر کریمیان سردشتی به زبان فارسی آماده ی چاپ شده است که  نشر احسان به چاپ آن اقدام نمود.

این کتاب در شش باب طبقه بندی شده است. باب اول کتاب به مقدمه ی مصحح اختصاص یافته است که شامل مطالبی پیرامون قاضی عبداللّه شیدا به عنوان تاریخ نگار برجسته ی هورامان، کتاب تاریخ اورامان قاضی عبداللّه شیدا، مظفر خان بهمن سلطانی روایتگر تاریخ هورامان، تاریخ هورامان مظفر بهمن سلطانی و منابع آن، می باشد.

باب دوم کتاب پیرامون اسناد و مدارک و منابع هورامان شناسی در چهار فصل تنظیم شده است که در فصل اول به اسناد و مدارک و منابع هورامان شناسی در دوره ی پیش از اسلام، فصل دوم از دوره ی فتوحات اسلامی تا دوره ی افشار، فصل سوم  از دوره ی افشار تا اواخر دوره ی قاجار، و  فصل چهارم از دوره ی پهلوی (1299 ش) تا عصر حاضر (1383 ش)، بحث می کند.

باب سوم کتاب از هشت بخش تشکیل شده است. این باب به تاریخ هورامان مظفر بهمن سلطانی اختصاص یافته است. بخش اول این باب به شناخت اجمالی هورامان تخصیص یافته است. بخش دوم تاریخ هورامان از صدر اسلام تا دوره ی صفوی (907 هجری) را بررسی کرده است. بخش سوم به تاریخ هورامان در دوره ی صفوی (907 تا 1148 هجری) پرداخته است و حکومت بهرام میرزا بیگ تا جمشید سلطان و تجزیه ی لهون از هورامان را تشریح کرده است.

بخش چهارم هورامان را در دوره ی افشاریه و زندیه (1148 تا 1210 هجری) توصیف کرده است که به بررسی حکومت محمد یوسف سلطان و علیمردان سلطان ابن حسین سلطان و جنگ های داخلی هورامان پرداخته است.

بخش پنجم تاریخ هورامان از اوایل دوره ی  قاجار تا دوره ی ناصری (1193 تا 1264 هجری) را مورد تدقیق قرار داده است. که در این بخش در مورد کشته شدن محمد یوسف سلطان در روستای کرآباد (که راوا)  و به حکومت رسیدن فرزندش اسکندر سلطان  و حاکمیت وی در(قلعه ی مله کو) ژیوار و لشکر کشی وی به لهون و در نهایت استیصال امان اللّه خان اردلان از اسکندرسان و تلاش برای برکناری و کشتن وی، سپس هجرت اسکندرسان و مردم هورامان به شهرزور و بازگشت آنان پس از عفو امان اللّه خان و کشته شدن اسکندر سلطان در سنندج و به حکومت رسیدن همسر ایشان (حوریزاد سلطان) در هورامان و نهایتا حوادثی که منتهی به پناهنده شدن امان الله بیگ وکیل به هورامان و عزل رضا قلی خان بحث می کند.

بخش ششم پیرامون تاریخ هورامان در دوره ی ناصری (1264 تا 1313 هجری) پرداخته است. در این بخش حوادث مربوط به دوران حسن سلطان و چوبکاری وی به دستور غلامشاه خان، تا ماجراهای مربوط به ستمگری هورامی ها و ناامنی در مریوان متعاقب قتل ناصرالدین شاه قاجار را تشریح کرده است.

بخش هفتم کتاب تاریخ هورامان را در دوره ی مظفری تا اواخر حکومت قاجار (1314 تا 1344) توصیف کرده است. در این بخش از پایداری هورامان و مریوان در مقابل قوای مهاجم روس سخن به میان آمده است.

بخش هشتم پیرامون تاریخ هورامان در دوره ی پهلوی (1299 تا 1375 هجری) بحث کرده است. در این فصل پیرامون انقراض سلطنت قاجار و اوضاع هورامان، قطع روابط عشایر هورامان با دولت، تبعید و زندانی شدن سران عشایر و آغاز فتنه و شرارت در کوردستان، زندنی شدن سران هورامان، درگیری محمودخان هورامی با محمود خان مریوانی، تغییر سیاست دولت در قبال هورامان، وقایع آذربایجان و جمهوری کوردستان، سفر محمد رضاشاه به سنندج و منتخبین هورامان در انجمن ایالتی و ولایتی، و پیران بیاره و طویله به عنوان تعلیقه ای از ملا عبداللّه کاتب متخلص به فنایی، بحثهای مفصل به میان آمده است.

باب های چهارم، پنجم و ششم کتاب به ترتیب به تعلیقات، پیوست ها، و کتابنامه، اسناد تاریخی و تصویری، اختصاص یافته است.

ملا عبداللّه قاضی هورامانی که در شعر به «شیدا» تخلص میکند، از تاریخنگاران برجسته ی کورد در دوره ی قاجار بوده که دوران زندگی اش را در دوره ی سه تن از شاهان قاجار، محمد شاه، ناصرالدین شاه، و مظفرالدین شاه سپری کرده است.

سلسله ی نسب ملا عبداللّه (شیدا) به این گونه است: ملا عبداللّه قاضی پسر ملا عبدالعزیز قاضی، پسر ملا حسین قاضی، پسر محمد قاضی، پسر ملا شریف قاضی، پسر ملا سعدی قاضی، پسر ملا یعقوب قاضی، پسر ملا سعدی قاضی، و ملا سعدی پسر ملا اسماعیل قاضی اورامان می باشد و ملا اسماعیل نیز پسر ملا عباس و نواده ی ملا گشایش مردوخی است. ایشان در سال 1263 یا 1262 هجری قمری یعنی دو سال مانده به جلوس ناصرالدین شاه و اواخر حکومت محمد شاه قاجار متولد شد. ایشان سرانجام پس از بیش از شصت و اندی سال در سال 1325 یا 1327 دار فانی را وداع گفت. در چند سال اخیر برخی از پژوهش گران و علاقه مندان تاریخ هورامان مرقد ایشان را در روستای توتوندر (توتمه ر) مریوان یافتند و سنگ قبر درخور و شایسته ای بر مرقد ایشان نصب کردند.

مظفر خان بهمن سلطانی روایتگر تاریخ هورامان، پسر حسین خان رزاوی، رئیس طایفه ی مصطفی سلطانی حوزه ی هورامان رزاب و شامیان در سال 1301 هجری شمسی در روستای رزاو (رزاب) متولد شد. مادرش طلعت خانم دختر مرحوم حاج شیخ عارف فرزند حاج شیخ شکر اللّه سنندجی- ( عارف و فاضلی که افتخار مریدی شیخ حسام الدین را داشت و در خانقاه پدرش تربیت یافت و در سال 1347 هجری قمری درگذشت)-. پدرش حسین خان از شخصیت های با نفوذ منطقه ی هورامان بود که بر حسب فرمان حکومتی با تعین مستمری ماهیانه رسما حاکم هورامان شد ولی در دوران حکومت رضا خان وی را در جمع سران عشایر کوردستان که اکثرا از خدمتگزاران مردم بودند به سمنان و دامغان و شیراز و شاهرود، بدون محاکمه تبعید و زندانی و پس از چندی به قتلگاه قصر قجر گسیل داشتند که اغلب رؤسای عشایر به سبب شکنجه های روحی و جسمی و گرسنگی در سیاه چاله های رضا خان به کام مرگ فرو رفتند.

مظفر خان تحت تعلیم مادر قرار گرفت، و تا کلاس چهارم ابتدایی در سنندج مشغول تحصیل بوده و زمانی که پدرش در زندان قصر قجر شیراز در تبعید زندانی بود وی به مریوان بازگشت و مدرک ششم ابتدایی را در مدرسه ی فرخی مریوان دریافت کرد. مظفر خان در امور سیاسی نیز در تاریخ زندگی خود نقش چشم گیری در منطقه داشته است.  وی شخصیتی جهان دیده بوده است و با مشایخ و بزرگانی چون شیخ علا الدین، شیخ علی حسام الدین، شیخ عثمان سراج الدین ثانی، شیخ عارف سنندجی، علامه محمد باقر بالک، ماموستا محمد امین کانی سانانی، ملا قادر ده گاگا، علامه محمد زاهد ضیایی پاوه، ایت الله مردوخ کوردستانی، استاد برهان الدین حمدی، ملا صادق نظری، علامه عبدالمجید سروآبادی، حاجی کاکه شیخ سروآبادی، ماموستا اسعد ریاضی پایگلان (استاد ریاضیات)، ملا عبدالصمد نواده ی ملا خضر رواری، حاجی ملا عارف وله ژیر، صدر الاسلام مجتهدی، ملا صدیق مجتهدی، ملا خالد مفتی، دیدار و مراوده داشته است.

مظفر خان همچنین با شخصیت هایی سیاسی چون محمد رضا شاه پهلوی، دکتر محمد مصدق، و رزم آرا، منوچهر اقبال، ارتشبد نصراللهی، سرلشکر ایوبی دیدار و گفت و گو داشته است.

همچنین با شخصیت های متنفذی چون سردار معظم، جعفر خان آصف و علی اشرف خان وزیری دیدار های مکرر داشته و جزو معدود کسانی است که با بیگ زادگان لهونی همواره روابط حسنه داشته و در دوره ی مظفر خان روابط بین دو حوزه هورامان لهون و هورامان تخت و رزاو بر اساس صلح و صفا و گسترش ارتباط عشایری و نسبی مبتنی بوده است.

ایشان در روزگاری که امکانات رفت و آمد بسیار کم بود، به کرات به تهران و شهر های شیراز، گیلان، مازندران، و شهر های اقلیم کوردستان عراق مانند سلیمانیه، هه ولیر، کرکوک، موصل، و شاره زور و همچنین بغداد و استانبول سفر کرد و تجربیات گران سنگی به دست آورد و سرانجام در آبان ماه 1397 شمسی درگذشت.

کتاب تاریخ هورامان یکی از منابع ارزشمند تاریخ هورامان و کوردستان به شمار می رود. گزارش های این کتاب که از صدر اسلام آغاز و تا دوره ی معاصر ادامه دارد و پس از بخش صفوی آن تفصیل بیشتری می یابد گامی مهم در تاریخ نگاری محلّی کوردستان تلقی می شود. مقایسه بین روایت هایی تاریخ هورامان قاضی عبداللّه شیدا، با روایت های مظفر خان چنان که در متن کتاب کنونی نقل شده نشان می دهد مظفرخان در بهره گیری از روایات ملا عبداللّه هورامی تا حدودی از چکیده ی گزارش ها استفاده نموده و در برخی موارد مطالبی نیز به آن افزوده است. بنابراین ارزش کار مظفر خان در تألیف و تدوین و گردآوری کتاب تاریخ هورامان در این است که وی علاوه بر روایت اقوال مندرج در تاریخ هورامان ملا عبداللّه شیدا، در بخش های پایانی کتاب تمام شنیده ها و دریافت های خویش را به صورت سلسله حوادث تاریخی دوره ی معاصر تنظیم و تدوین نموده است و در اختیار خوانندگان قرار داده است.